Bölümlü protez, ağızda bir kısım diş varken eksik dişleri tamamlayan, hasta tarafından takılıp çıkarılan protezdir. Desteğini hem diş etinden hem de kalan dişlerden alır. Kroşeli, hassas tutuculu ve esnek türleri bulunur. Hangi türün uygun olduğu, kalan dişlerin ağızdaki dağılımına göre belirlenir.
Bölümlü protez nedir?
Bölümlü protez, parsiyel protez adıyla da anılır. Ağızda kalan dişlerin sayısı köprü yapmaya elverişli olmadığında ya da eksiklik birden fazla bölgeye yayıldığında devreye girer. Yapay dişler bir taban üzerine dizilir, taban kalan dişlere tutucularla bağlanır.
Bu protezin en belirgin özelliği desteğini iki farklı yerden almasıdır. Yükün bir kısmı diş etine ve altındaki kemiğe, bir kısmı da kalan dişlere biner. Bu ikili destek hem avantaj hem sorumluluktur: doğru dengelenmiş bir tasarımda protez rahat çalışır, dengesiz bir tasarımda destek dişler kısa sürede zorlanır.
Bölümlü protez, ağızdaki boşluk düzenine göre kişiye özel tasarlanır. İki hastada aynı sayıda diş eksik olsa bile bu dişlerin ağızdaki dağılımı farklıysa protez tasarımı da farklı olur. Arka bölgede serbest sonlanan bir boşluk ile iki diş arasındaki boşluk, planlamada bambaşka yaklaşımlar gerektirir. Genel çerçeve için protez tedavisi sayfasına bakabilirsiniz.
Ne zaman tercih edilir, kimlere uygun değildir?
- Çok sayıda diş eksik, ancak ağızda sağlam dişler ayakta duruyorsa
- Arka bölgede destek alacak diş kalmamışsa; köprünün yapılamayacağı serbest sonlanan boşluklarda
- Eksiklikler ağzın farklı bölgelerine dağılmışsa
- Cerrahi işlemin uygun olmadığı veya ertelendiği durumlarda
- Uzun tedavi planlarında geçiş dönemini yönetmek için
- Destek olacak dişlerde ileri kemik kaybı ve belirgin sallanma varsa
- Tedavi edilmemiş diş eti hastalığı sürüyorsa
- Kalan dişlerin konumu tutuculuk sağlamaya elverişli değilse
- Günlük temizliğin sürdürülemeyeceği durumlarda; bölümlü protez düzenli bakım isteyen bir seçenektir
Son madde küçük görünse de en belirleyici olanıdır. Bölümlü protez, ağızda plak birikimini artıran bir yapıdır. Bakım sürdürülemediğinde destek dişler eksik dişlerden daha hızlı kaybedilir. Bu nedenle planlamada hastanın günlük alışkanlıkları da konuşulur.
Bölümlü protez türleri
| Tür | Tutuculuk | Görünürlük | Öne çıkan yön |
|---|---|---|---|
| Metal iskeletli (kroşeli) | Metal kroşelerle | Kroşe bölgesinde görülebilir | İnce ve dayanıklı iskelet, yükü iyi dağıtır |
| Hassas tutuculu | Kaplama içine gizlenmiş tutucularla | Görünür kroşe yok | Destek dişlerin kaplanmasını gerektirir |
| Esnek (termoplastik) | Diş eti rengi esnek uzantılarla | Düşük | Metal içermez, bükülebilir yapıdadır |
| Akrilik (geçici) | Basit tel kroşelerle | Görülebilir | Kısa süreli ve ara dönem kullanımı için |
Metal iskeletli protez, ince bir krom-kobalt iskelete oturur. Bu iskelet çiğneme yükünü birden fazla dişe ve geniş bir yüzeye dağıtır; hem daha ince yapılabilir hem de damakta daha az yer kaplar. Hassas tutuculu tasarımlarda kroşe yerine, destek dişlere yapılan kaplamaların içine gizlenmiş bir kilit sistemi kullanılır; görünüm avantajı sağlar ancak destek dişlerin kaplanması gerekir.
Esnek protezler diş eti rengindeki uzantılarıyla dikkat çekmez. Buna karşılık esnek yapısı nedeniyle çiğneme yükünü metal iskelet kadar kontrollü dağıtmaz ve ayarlanması daha sınırlıdır. Akrilik protez ise çoğunlukla iyileşme dönemi ya da geçiş dönemi için düşünülür. Hangi türün uygun olduğu tasarımın tümü değerlendirilerek belirlenir, hastanın tercihiyle tek başına kararlaştırılmaz.
Nasıl yapılır? Aşamaları
- Muayene ve planlamaKalan dişlerin kök ve diş eti durumu, boşlukların dağılımı ve kapanış incelenir. Panoramik film alınır.
- Ağız hazırlığıÇürükler, diş taşı ve iltihap giderilir. Gerekirse destek dişlere dolgu, kanal tedavisi veya kaplama yapılır.
- Ön ölçü ve model analiziModel üzerinde tutucuların nereye geleceği, yük dağılımı ve giriş yönü planlanır.
- Yatak hazırlığıDestek dişlerde tutucuların oturacağı çok küçük yuvalar hazırlanır. Bu işlem dişin dış yüzeyinde sınırlıdır.
- Kesin ölçüTasarıma uygun ayrıntılı ölçü alınır ve iskelet hazırlanır.
- İskelet provasıMetal iskelet ağızda denenir, oturuşu ve kroşelerin uyumu kontrol edilir.
- Diş dizimi provasıYapay dişler mum üzerinde denenir; renk, boyut ve kapanış değerlendirilir.
- Teslim ve kontrollerProtez uyumlanır, kullanım anlatılır. İlk günlerde basınç noktaları için kontrol yapılır.
Süreç genellikle dört ile altı seansa yayılır. Metal iskeletli protezlerde laboratuvar aşaması daha uzundur çünkü iskelet döküm yöntemiyle hazırlanır. Şehir dışından gelen hastalarda prova randevuları birleştirilerek yol sayısı azaltılabilir.
Takıp çıkarma nasıl öğrenilir?
Bölümlü protezin belirli bir giriş yönü vardır. Protez o yönde takılır ve o yönde çıkarılır. Zorlayarak, eğri açıyla veya dille iterek takmaya çalışmak kroşeleri açar ve kısa sürede tutuculuğu bozar.
- Protezi iki elle, parmak uçlarınızla tutun ve yerine oturana kadar eşit basınç uygulayın.
- Isırarak yerleştirmeyin. Isırma kuvveti kroşeleri büker ve destek dişe zarar verir.
- Çıkarırken kroşelerin diş üzerindeki uçlarını tırnakla nazikçe destekleyin; yapay dişlerden çekmeyin.
- İlk günlerde aynanın karşısında pratik yapın. Alışkanlık oluştuğunda işlem birkaç saniye sürer.
- Protez zorlanmadan girmiyorsa durun. Bir engel vardır ve kontrol gerekir.
Bölümlü protezle gelen hastalarımın çoğunda asıl sorun protezin kendisi değil, ısırarak takma alışkanlığı oluyor. Teslim seansında hastadan protezi birkaç kez benim önümde takıp çıkarmasını isterim. O beş dakika, sonraki yılların yarısını belirliyor.Dt. Ahmet Can Kerimoğlu
Destek dişleri korumak neden belirleyici?
Bölümlü protezde tedavinin uzun vadeli sonucunu belirleyen şey, protezin malzemesi değil destek dişlerin sağlığıdır. Kroşenin oturduğu diş iki yeni yükle karşılaşır: mekanik olarak protezin taşınmasına yardım eder ve etrafında plak birikimi kolaylaşır.
Bu iki etki birleştiğinde destek dişte önce diş eti iltihabı, ardından kemik kaybı görülebilir. Diş sallanmaya başladığında protezin tutuculuğu da bozulur ve zincirleme bir sorun ortaya çıkar. Korunma yolu basittir ama süreklilik ister:
- Protezi çıkardıktan sonra kroşenin oturduğu dişleri ayrı olarak, diş eti sınırına yönelerek fırçalayın.
- Bu dişlerin arasından günlük diş ipi geçirin; kroşe bölgesi ipin en gerekli olduğu yerdir.
- Florürlü diş macunu kullanın. Kroşe çevresi çürüğün sık başladığı bölgedir.
- Diş taşı temizliği aralığınızı hekiminizle birlikte belirleyin; bölümlü protez kullananlarda bu aralık genellikle daha sıktır.
- Diş etinde kanama fark ederseniz beklemeden randevu alın.
Düzenli diş eti tedavisi ve kontrolü, bölümlü protez kullanan hastalarda tedavinin sürekliliğini sağlayan asıl başlıktır.
Temizlik ve saklama
- Her yemekten sonra protezi çıkarıp durulayın, ağzınızı da çalkalayın.
- Günde en az bir kez protez fırçasıyla, kroşelerin iç yüzeyini ihmal etmeden temizleyin.
- Diş macunu yerine sıvı sabun kullanın; macun akrilik ve metal yüzeyi çizer.
- Metal iskeletli protezlerde uzun süreli tablet kullanımından kaçının, kullanım süresine uyun.
- Kaynar su ve bulaşık makinesi akriliği bozar; ikisi de kullanılmaz.
- Çıkardığınızda protezi mendil içinde bırakmayın. Yanlışlıkla atılması sık karşılaşılan bir durumdur.
- Gece çıkarılıyorsa kapaklı bir kapta, suyun içinde saklayın.
Sık yaşanan sorunlar ve çözümleri
| Şikayet | Olası neden | Yaklaşım |
|---|---|---|
| Protez gevşedi | Kroşe açılmış veya doku değişmiş | Kroşe ayarı ya da astarlama değerlendirilir |
| Belirli noktada yara | Basınç noktası | Protez takılı gelinerek nokta işaretlenir ve düzeltilir |
| Yemek altına giriyor | Uyum kaybı veya tasarım | Uyum kontrol edilir; her yemekten sonra durulama önerilir |
| Konuşurken oynuyor | Kenar sınırları veya kapanış | Sınırlar ve kapanış yeniden değerlendirilir |
| Kroşe görünüyor | Ön bölgede tutucu konumu | Hassas tutuculu tasarım seçeneği konuşulur |
