Diş teli takıldıktan sonraki ilk günlerde yumuşak ve ılık gıdalar tercih edilir. Tedavi boyunca sert kabuklu kuruyemiş, sakız, karamel, buz ve ısırılarak yenen kemikli etler braketleri koparabildiği için ertelenir. Elma ve havuç gibi sert meyveler dilimlenerek yenir. Alışma süresi kişiden kişiye farklılık gösterir.
Tel takınca beslenme neden değişiyor?
Braketler dişin yüzeyine yapıştırıcı ile tutunur. Bu bağlantı çiğneme kuvvetine dayanacak güçtedir ama sert bir cismin doğrudan üzerine gelmesine dayanmaz. Ceviz kabuğu kırmak ya da buz çiğnemek, tek noktaya yoğunlaşan bir kuvvet oluşturur. Braket bu kuvvette yerinden ayrılabilir.
İkinci neden yapışkanlıktır. Sakız, lokum ve karamel telin altına girer, çıkarılması güçtür. Zorla temizlenmeye çalışıldığında braket ya da telin kendisi zarar görür.
Üçüncü neden hassasiyettir. Tel ilk takıldığında ve her sıkma randevusundan sonra dişler birkaç gün boyunca ısırmaya duyarlı hale gelir. Bu dönemde sert gıda hem ağrı verir hem de yenmesi zorlaşır. Ortodonti tedavisinin genel işleyişini ortodonti sayfamızda anlatıyoruz.
İlk hafta ve tel sıkma sonrası ne yenir?
Braketler yapıştırıldıktan sonraki ilk günlerde amaç, dişleri yormadan yeterli beslenmeyi sürdürmektir. Aynı öneriler her sıkma randevusundan sonraki iki üç gün için de geçerlidir.
- İlk günÇorba, yoğurt, muhallebi, püre kıvamında sebzeler, iyi pişmiş makarna. Sıcaklık ılık olsun; çok sıcak gıda hassas dişte rahatsızlık verebilir.
- 2-3. günYumurta, peynir, kıymalı yumuşak yemekler, haşlanmış patates, muz gibi yumuşak meyveler. Çiğneme arka dişlere kaydırılır.
- 4-7. günHassasiyet azaldıkça normal öğünlere dönülür. Ekmek içi tercih edilir, kabuk kısmı koparılarak yenir.
- Sonraki haftalarRiskli gıdalar dışında çoğu yemek yenebilir. Kural aynı kalır: küçük parçalara ayır, ön dişlerle ısırma.
Isırmak yerine kesmek
Tel takılıyken en çok braket koparan hareket, bütün bir gıdayı ön dişlerle ısırmaktır. Elma, armut, mısır, sandviç ve simit bıçakla dilimlenip arka dişlere verildiğinde risk belirgin biçimde azalır.
Braketi koparan yiyecekler
Aşağıdaki grup, tedavi boyunca ertelenmesi istenen yiyeceklerdir. Bunların bir kısmı braketi doğrudan koparır, bir kısmı tele dolanarak temizliği imkânsız hale getirir.
- Buz çiğnemek, sert şeker ve akide şekeri emmek yerine kırmak
- Kabuklu fındık, ceviz, badem, leblebi, sert çekirdek
- Sakız, lokum, karamel, yapışkan tatlılar
- Patlamamış mısır taneleri ve popcorn kabukları
- Kemikli et, kaburga, tavuk kanadı gibi ısırarak sıyrılan gıdalar
- Sert kabuklu ekmek, kıtır grissini, kuru pizza kenarı
- Kalem, tırnak, buz gibi gıda olmayan sert cisimleri kemirmek
Şekerli ve asitli içecekler ayrı bir başlıktır. Braketin çevresi zaten temizlenmesi zor bir bölgedir. Gün içine yayılan gazlı içecek ve meyve suyu tüketimi, bu bölgede mine yüzeyinde beyaz lekelere ve çürüğe zemin hazırlayabilir. Asitli içeceklerin mine üzerindeki etkisini ayrı bir rehberde ele aldık.
Serbest, dikkatli ve ertelenecek gıdalar
| Grup | Serbest | Dikkatli | Ertelenecek |
|---|---|---|---|
| Meyve | Muz, çilek, kavun, karpuz | Elma, armut (dilimlenmiş) | Sert çekirdekli meyveyi ısırmak |
| Sebze | Pişmiş sebze, patates püresi | Havuç, salatalık (ince doğranmış) | Bütün havucu kemirmek |
| Et | Kıyma, köfte, yumuşak pişmiş et | Izgara et (küçük parçalanmış) | Kemikten sıyırarak yemek |
| Ekmek | Ekmek içi, bazlama, pide içi | Tost, lavaş | Sert kabuk, kıtır simit dışı |
| Atıştırma | Yoğurt, peynir, kek | Cips (az miktarda) | Kuruyemiş, sakız, karamel |
| İçecek | Su, ayran, süt | Çay, kahve (leke yapabilir) | Gün boyu gazlı içecek |
Adana sofrasıyla tel bir arada olur mu?
Olur, ama birkaç uyarlama gerekir. Kebap, tele takılan hastaların en çok sorduğu yemektir. Şişten doğrudan ısırmak yerine eti çatalla küçük parçalara ayırmak yeterlidir. Lahmacun dürüm yapıldığında kalınlaşır ve ön dişlerle kuvvetli ısırma gerektirir; ikiye katlamak yerine bıçakla kesmek daha güvenlidir.
Şalgam suyu ve turşu asidik içeceklerdir. Bunları öğün içinde tüketmek, gün boyu yudumlamaktan daha az risklidir. Ardından su içmek ağızdaki asidi seyreltir. Fırçalamak için yaklaşık yarım saat beklemek, yumuşamış mine yüzeyinin aşınmasını önler. Bu bekleme mantığını yemek sonrası fırçalama rehberimizde açıkladık.
Yaz aylarında sıcak nedeniyle soğuk içecek ve dondurma tüketimi artar. Dondurma tel için sorun değildir; sorun, içindeki kuruyemiş parçaları ve sert kaplamalardır.
Şeffaf plak kullananlar için ne değişir?
Şeffaf plak tedavisinde beslenme kısıtı çok daha azdır, çünkü plaklar yemek öncesi çıkarılır. Ancak bu kez farklı bir disiplin gerekir.
- Plak takılıyken sudan başka hiçbir şey içilmez. Şekerli içecek plak altında kalır ve çürük riskini artırır.
- Yemekten sonra dişler fırçalanmadan plak geri takılmaz.
- Sıcak içecek plakta şekil bozukluğu yapabilir; plak çıkarılarak içilir.
- Günlük kullanım süresi hekimin belirttiği aralığın altına düşerse tedavi uzayabilir.
İki yöntem arasındaki günlük hayat farklarını merak ediyorsanız şeffaf plak tedavisi ve metal braket sayfalarını karşılaştırabilirsiniz.
Beslenmenin diğer yarısı: temizlik
Ne yediğiniz kadar, yedikten sonra ne yaptığınız da önemlidir. Braket ve tel, besin artığının tutunduğu yeni yüzeyler oluşturur. Tedavi bittiğinde düzgün sıralanmış ama lekeli dişlerle karşılaşmamak için temizlik rutini sıkılaşmalıdır.
- Her ana öğünden sonra fırçalama alışkanlığı kazanılır; okul ve iş çantasında yedek fırça bulundurmak işi kolaylaştırır.
- Braket çevresi için ara yüz fırçası kullanılır. Fırçanın kılları braketin üst ve alt kenarına ayrı ayrı ulaşmalıdır.
- Tel altından geçen özel diş ipi taşıyıcıları veya ağız duşu, aradaki artıkları uzaklaştırır.
- Ayna karşısında kontrol yapılır; braketlerin çevresinde görünür artık kalmamalıdır.
Fırça ve ara yüz fırçası seçimi konusunda doğru diş fırçalama sayfası yol gösterir. Tedavi boyunca rutin kontroller aksatılmamalıdır.
Tel takan hastalarda en sık gördüğüm sorun kopan braket değil, braket çevresinde biriken plaktır. Yiyecek listesini ezberlemek kolaydır; asıl fark, her öğünden sonra iki dakika ayırmakta ortaya çıkar. Tedavi sonunda dişlerin görünümü bu iki dakikaya bağlıdır.Dt. Ahmet Can Kerimoğlu
Braket koptu, tel battı: ne yapmalı?
Bu durum tedavi sürecinde zaman zaman yaşanır ve çoğunlukla acil değildir. Yine de bekletmek tedaviyi uzatabilir.
- Braket koptu ama tele takılı duruyor: Yerinden çıkarmaya çalışmayın. Randevu için muayenehaneyi arayın.
- Braket tamamen ayrıldı: Saklayın ve randevunuza getirin.
- Tel ucu yanağa batıyor: Ortodontik mum, batan uca bastırılarak geçici koruma sağlar. Mum yoksa küçük bir parça temiz pamuk kullanılabilir.
- Tel tamamen çıktı: Geri takmaya uğraşmayın; yumuşak doku yaralanabilir.
Dikkat
Yanakta veya dil kenarında geçmeyen bir yara, artan şişlik ya da yutkunmayı zorlaştıran bir durum varsa beklemeyin. Acil diş tedavisi sayfasındaki yönlendirmeleri okuyun ve iletişim sayfasından muayenehanemize ulaşın.
Tedavi bitti: pekiştirme dönemi
Braketler söküldüğünde iş bitmez. Dişler yeni konumlarına yerleşirken çevre dokular hâlâ eski hâli hatırlar. Bu nedenle pekiştirme aşaması, tedavinin ayrılmaz bir parçasıdır. Bu dönemde sabit bir tel dişlerin arka yüzeyine yapıştırılabilir, hareketli bir plak verilebilir ya da ikisi birlikte kullanılabilir.
Beslenme kuralları bu aşamada gevşer ama tamamen kalkmaz. Arka yüzeye yapıştırılan ince tel, aşırı sert gıdalarla ya da ön dişlerle kuvvetli ısırmayla yerinden ayrılabilir. Ayrıca telin arkasında kalan yüzey, temizlenmesi güç bir bölgedir.
- Hareketli plak yemek öncesi çıkarılır ve kutusuna konur; peçeteye sarmak en sık kayıp nedenidir.
- Plak takılıyken sudan başka bir şey içilmez.
- Sabit tel varsa ara yüz temizliği ve özel diş ipi taşıyıcıları ihmal edilmez.
- Sıcak su plağı deforme edebilir; temizlikte ılık su kullanılır.
- Telin koptuğu ya da plağın oturmadığı fark edildiğinde beklenmeden randevu alınır.
Kullanım süresi ve sıklığı kişiye göre planlanır; bu nedenle herkes için geçerli tek bir takvim vermek doğru olmaz. Pekiştirme aksatıldığında dişlerde geri dönüş görülebilir ve bu, kişiden kişiye farklı hızda ilerler. Genel süreç için ortodonti kaç ay sürer rehberimize bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Isırmaya bağlı hassasiyet genellikle ilk birkaç gün belirgindir, sonrasında azalır. Süre kişiden kişiye farklılık gösterir. Bu dönemde yumuşak beslenmek yeterli olur. Hassasiyet günlerce artarak sürüyorsa hekiminizi bilgilendirin.
Klasik sakız telin ve braketin arasına girdiği için önerilmez. Şekersiz sakız konusunda da aynı mekanik sorun geçerlidir. Kullanmayı düşünüyorsanız kontrol randevunuzda hekiminize danışın.
Bu görünüm çoğunlukla plak birikimine bağlı mine yüzeyi değişimini işaret eder ve çürüğün erken habercisi olabilir. Fark ettiğinizde temizlik rutinini gözden geçirmek ve hekim değerlendirmesi almak gerekir. Erken dönemde koruyucu yaklaşımlar gündeme gelebilir.
Renkli içecekler braketleri tutan bağlayıcıda ve şeffaf lastiklerde renklenme yapabilir. Lastikler kontrol randevularında değiştirildiği için bu durum kalıcı değildir. İçecek sonrası su içmek ve fırçalamak renklenmeyi azaltır.
Batma ve yaralanma yoksa çoğu durumda planlı randevuya kadar beklenebilir. Yine de durumu telefonla iletmeniz, randevunun öne alınıp alınmayacağına karar verilmesini sağlar. Randevu sayfasından bize ulaşabilirsiniz.
Tedavi planı, kullanılan yöntem ve süre kişiye göre değişir. Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve muayene yerine geçmez. Kendi durumunuz için randevu oluşturarak Dt. Ahmet Can Kerimoğlu ile görüşebilirsiniz.
Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; muayene, tanı ve kişiye özel tedavi planının yerine geçmez. Tedavi süresi, uygunluk ve sonuçlar kişiden kişiye değişir. Kesin değerlendirme ağız içi muayene ve gerekli görüntülemeler sonrasında yapılır.