Aft 3 haftadır geçmiyorsa ne anlama gelir

Üç haftayı aşan tek bir ağız içi ülser, artık aft tanımının içinde değerlendirilmez ve klinik muayene gerektirir. Bu, ülserin kötü huylu olduğu anlamına gelmez; en sık karşılaşılan nedenler sürmekte olan mekanik travma, majör aft ve ilaç ilişkili ülserlerdir. Üç hafta eşiği, teşhisi tesadüfe bırakmamak için kullanılan bir zaman kuralıdır.

Aftın iyileşme takvimi ve üç hafta eşiği

Aft, kendi seyri olan bir lezyondur. Bu seyri bilmek, hangi günde endişelenmeye başlanacağını da belirler.

Gün aralığı	Beklenen durum	Ne anlama gelir	Yapılacak
1-3. gün	Ülser büyür, ağrı en yüksek düzeyde	Tipik minör aft başlangıcı	Mekanik koruma, sıcak ve asitli gıdadan uzak durma
4-7. gün	Ağrı azalır, zemin sarı-beyaz örtüyle kaplanır	İyileşme başlamıştır	İzlem
8-14. gün	Ülser küçülür, kenardan epitel kapanır	Minör aft kapanma aşamasında	İzlem
15-21. gün	Ülser hâlâ duruyorsa minör aft seyrinin dışına çıkılmıştır	Majör aft ya da başka bir tanı	Diş hekimi randevusu
22. günden sonra	Ülser sürüyor ya da büyüyor	Aft tanımı geçerliliğini yitirir	Klinik muayene ve biyopsi değerlendirmesi

Sayım, ülserin ilk fark edildiği günden başlar. Ağrının azaldığı gün değil, yaranın görünmez hale geldiği gün iyileşme günüdür. Bu ayrım, hastanın süreyi kısa hesaplamasının en sık nedenidir.

Bu eşiğin kaç gün olması gerektiği konusunda tek bir uluslararası sayı bulunmaz; klinik kılavuzlarda iki ile üç hafta arasında değişir. Üç hafta, en yavaş iyileşen minör aftın bile tamamlanmış olması gereken süre olduğu için pratikte üst sınır kabul edilir.

Üç haftayı aşan ülser hangi başlıklar altında incelenir

Süre eşiğini aşan bir ülserde tanı listesi genişler. Klinik pratikte ilk sırada, ülseri sürekli uyaran bir mekanik kaynağın hâlâ yerinde durması gelir.

Sürmekte olan travma. Kırılmış dolgu kenarı, keskin diş kırığı, protezin bastığı bölge ya da ortodontik telin ucu her gün aynı noktayı zedeliyorsa yara kapanamaz. Kaynak kaldırılmadıkça geçen süre tanı değeri taşımaz.

Majör aft. Çapı 10 mm’yi aşan aftlar 14-42 gün sürebilir. Bu grup, üç hafta eşiğini aşmasına rağmen iyi huylu seyreden en büyük gruptur. Ayırt edici bulgu, ülserin küçülüyor olmasıdır.

İlaç ilişkili ülserler. Nonsteroid antiinflamatuvarlar, bazı antihipertansif sınıfları, kemoterapötik ajanlar ve bifosfonatlar ağız mukozasında ülser yapabilir. İlaç adı ve dozu bu sayfada yazılmaz; kullanılan ilaçların listesi muayenede hekime verilmelidir ve hiçbir ilaç hekim önerisi olmadan bırakılmamalıdır.

Enfeksiyonlar. Mantar enfeksiyonları, uzamış viral tablolar ve nadiren tüberküloz ya da sifiliz ağızda iyileşmeyen ülser bırakır.

Mukokutanöz ve otoimmün hastalıklar. Liken planus, pemfigus vulgaris ve mukoz membran pemfigoidi bu grupta sayılır. Ülserin yanında beyaz ağsı çizgilenme ya da dişetinde soyulma varsa bu başlık öne çıkar.

Sistemik hastalıklar. Behçet hastalığı, çölyak ve inflamatuvar bağırsak hastalıkları ülserin tekrarını ve süresini uzatır. Aftın tetikleyici sınıflaması aft neden çıkar yazısında ayrıntılı olarak ele alınmıştır.

Potansiyel malign lezyonlar ve ağız kanseri. Listenin sonunda yer alır, çünkü sıklık sırası budur. Buna karşın süre eşiğinin varlık nedeni bu son başlıktır: erken saptanan olguda tedavi seçenekleri daha geniştir.

Ülserin yerleşimi tanı listesini nasıl daraltır

Süre eşiğini aşan bir ülserde ikinci soru şudur: bu yara ağzın neresinde duruyor. Yerleşim, tanı listesini muayenenin ilk dakikasında daraltan veridir, çünkü ağız mukozasının her bölgesi aynı davranmaz.

Ağız içi mukoza iki gruba ayrılır. Yanak içi, dudak içi, dil altı, ağız tabanı ve yumuşak damak keratinize olmayan hareketli mukozadır. Sert damak, dişetinin dişe yapışık bandı ve dil sırtı ise keratinize dokudur ve çiğneme yüklerini taşıyacak biçimde yapılanmıştır. Yineleyen aft ilk gruba yerleşir; ikinci gruptaki bir ülserde tanı listesi baştan farklı kurulur.

Yerleşim	Aft için tipik mi	Üç haftayı aştığında öne çıkan başlıklar
Yanak içi mukoza	Evet	Isırma travması, majör aft, liken planus
Dudak içi mukoza	Evet	Sürmekte olan travma, majör aft
Dil yan kenarı	Evet	Keskin diş kenarı travması; ayrıntılı muayene istenen bölge
Ağız tabanı ve dil altı	Kısmen	Ayrıntılı muayene istenen bölge, tükürük bezi kanalı sorunları
Sert damak	Hayır	Viral enfeksiyon, ısı ya da basınç travması, bez kaynaklı lezyonlar
Dişetinin dişe yapışık bandı	Hayır	Viral enfeksiyon, mukokutanöz hastalıklar, fistül ağzı
Dil sırtı	Hayır	Mantar enfeksiyonu, papilla değişiklikleri
Yirmilik diş bölgesi ve arkası	Kısmen	Perikoronit, sürmekte olan çiğneme travması

Dil yan kenarı ile ağız tabanı, ağız mukozası muayenesinde en ayrıntılı incelenen iki bölgedir. Bu iki bölgede üç haftayı aşan bir ülser, aynı süredeki yanak içi ülsere göre randevunun daha erken alınmasını gerektirir. Bu bir tanı değildir; muayene sırasının değişmesidir.

Yirmilik diş bölgesindeki ülserlerde ilk bakılan şey, karşı çenedeki dişin bu bölgeye çarpıp çarpmadığı ve diş etinin altında kısmen sürmüş bir diş bulunup bulunmadığıdır. Yirmilik diş çekimi sayfası bu bölgedeki tekrarlayan tabloları ayrıca ele alır.

Kırmızı bayrak listesi

Aşağıdaki bulgular, bekleme süresini kısaltan ve randevuyu öne çeken işaretlerdir. Hiçbiri tek başına tanı koymaz; her biri muayene gerekçesidir.

Bu listedeki maddelerin çoğunun iyi huylu açıklaması vardır. Sertleşmiş kenar, uzun süren travmatik ülserde de görülür. Boyunda ele gelen bez, geçirilmiş bir üst solunum yolu enfeksiyonundan kalabilir. Listenin işlevi, kararı kişinin sezgisinden alıp muayeneye taşımaktır.

Sürekli aft çıkması ile geçmeyen tek ülser aynı şey değildir

Bu iki tablo hasta anlatımında sıkça birbirinin yerine kullanılır; tanı yolları farklıdır.

Sürekli aft çıkması, ülserlerin sırayla gelmesi anlamına gelir. Her lezyon kendi süresinde kapanır, ardından yenisi başka bir noktada çıkar. Burada araştırılan şey tekrar sıklığıdır: demir, B12 ve folat düzeyleri, çölyak serolojisi, sistemik hastalık taraması ve tetikleyici yönetimi.

Geçmeyen tek ülser, aynı lezyonun kapanmamasıdır. Burada araştırılan şey lezyonun kendisidir: kaynağı, kenar özellikleri, zemin görünümü ve gerektiğinde doku tanısı.

Ayrımı yapmanın pratik yolu, ülserin yerini not etmektir. Yer değişiyorsa birinci tablo, aynı kalıyorsa ikinci tablo geçerlidir. Bu tek satırlık kayıt, muayenede sorulan ilk soruların yanıtını hazır getirir.

Ülserin süresini uzatan düzeltilebilir nedenler

Bir ülserin geç kapanmasının sıradan açıklamaları vardır ve bunların çoğu giderilebilir.

Keskin diş kenarı ya da kırık restorasyon. Yüzey düzeltmesi kısa bir işlemdir ve etkisi bir hafta içinde görülür.

Uygun oturmayan protez. Basınç noktası işaretlenip düzeltilmeden ülserin kapanması beklenmez.

Sigara. Mukoza kanlanmasını ve epitel yenilenmesini olumsuz etkiler. Bu bağlantı sigara ve ağız sağlığı yazısında ayrıntılandırılmıştır.

Demir, B12 ve folat eksikliği. Epitel yenilenme hızını düşürür ve iyileşmeyi uzatır.

Ağız kuruluğu. Tükürük azaldığında mukoza korunmasız kalır ve mekanik zedelenme artar.

Kontrolsüz kan şekeri. Yara iyileşmesini geciktirir ve enfeksiyon eğilimini artırır.

Bu altı başlığın hepsi muayenede sorgulanır. Düzeltilebilir bir neden bulunursa hekim çoğunlukla kaynağı kaldırıp 10-14 günlük bir yeniden değerlendirme aralığı verir.

Bu 10-14 günlük aralığın kendisi bir tanı aracıdır. Travmatik ülserin tanımı gereği, uyaran ortadan kalktıktan sonra yara bu süre içinde kapanmaya başlar. Kaynak giderildiği halde ülser aynı boyutta kalıyorsa neden travma olmadığı anlaşılır ve liste bir sonraki başlığa geçer. Bu nedenle kontrol randevusuna gitmemek, sürecin en çok zaman kaybettiren adımıdır: kaynak kaldırılmış olsa bile sonucun görülmesi gerekir.

Behçet hastalığı düşünüldüğünde yönlendirme romatolojiye yapılır. Ağız ülserlerine genital ülser, gözde kızarıklık ve ağrı, deride sivilce benzeri lezyonlar ya da eklem ağrısı eşlik ediyorsa bu bulguların hepsi tek bir hekimde toplanmalıdır. Diş hekiminin bu tabloda üstlendiği iş, ülserlerin sayısını, yerini ve tekrar sıklığını belgelemek ve yönlendirmeyi yapmaktır.

Muayenede hekim adım adım neye bakar

Muayene, ülsere bakmakla başlamaz. Önce süre, tekrar örüntüsü, ilaç listesi ve eşlik eden şikâyetler kayda geçer.

Ardından inspeksiyon yapılır: ülserin çapı, kenar biçimi, zemin rengi ve çevre mukozanın görünümü not edilir. Palpasyonda kenarın sertliği ve tabanın hareketliliği değerlendirilir; bu iki bulgu klinik kararı en çok etkileyen verilerdir.

Boyun ve çene altı lenf nodları elle muayene edilir. Ülserin karşı komşusundaki diş yüzeyi, protez kenarı ve varsa ortodontik apareyler travma kaynağı açısından incelenir.

Travma kaynağı bulunursa kaldırılır ve 10-14 gün sonra kontrol randevusu verilir. Kaynak kaldırıldığı halde ülser kapanmıyorsa ya da baştan itibaren travma kaynağı saptanamıyorsa doku tanısı gündeme gelir. Ağız ve çene cerrahisi değerlendirmesi bu aşamada devreye girer.

Biyopsi kararı ve işlemin akışı

Biyopsi, ülserden küçük bir doku parçası alınıp patoloji laboratuvarında incelenmesidir. Kararı hekim verir ve şu iki durumda gündeme gelir: üç haftayı aşan ülserde açıklayıcı bir neden bulunamaması, ya da neden bulunup giderildiği halde ülserin kapanmaması.

İşlem lokal anestezi altında yapılır. İnsizyonel biyopside lezyonun bir bölümü, eksizyonel biyopside tamamı alınır. Alınan bölgeye çoğunlukla bir ya da iki dikiş konur ve doku tespit sıvısı içinde laboratuvara gönderilir. Sonuç, laboratuvarın iş yüküne göre genellikle birkaç iş günü içinde çıkar.

Biyopsi sonucu çoğu olguda iyi huylu bir tanı verir. Testin amacı kötü huylu bir tanı bulmak olmaktan çok, bekleyerek geçirilen süreyi kısaltmaktır. Doku tanısı olmadan yapılan izlem, her kontrolde aynı soruyu yeniden sordurur.

Biyopsi öncesinde kan sulandırıcı kullanımı, kanama bozukluğu öyküsü ve kullanılan tüm ilaçlar hekime bildirilmelidir. İlaç kesme ya da doz değişikliği kararı yalnızca ilacı reçete eden hekime aittir.

İşlem sonrasında beklenen seyir şudur: ilk saatlerde anestezinin etkisi sürer, o süre boyunca yanak ve dudak ısırılmamalıdır. İlk gün sıcak gıdadan uzak durulur ve bölge fırçalanmaz, çevresindeki dişler fırçalanmaya devam edilir. Dikişler konmuşsa çoğunlukla bir hafta içinde alınır ya da kendiliğinden erir. Alınan bölgede birkaç gün süren hassasiyet beklenen bir durumdur; artan şişlik, artan ağrı ya da durmayan kanama halinde kliniğe başvurulmalıdır.

Sonuç çıktığında değerlendirme tek başına rapor okumakla bitmez. Patoloji raporu, klinik bulgu ve ülserin izlenen seyriyle birlikte yorumlanır. Rapor iyi huylu bir tanı verdiği halde ülser kapanmıyorsa izlem sürer; bu, ilk biyopsinin gereksiz olduğu anlamına gelmez, örnek alınan noktanın lezyonun tümünü temsil etmemiş olabileceği anlamına gelir.

Bekleme süresini doğru saymak

Üç hafta kuralının işe yaraması, sürenin doğru sayılmasına bağlıdır. Aşağıdaki dört satırlık kayıt bunun için yeterlidir:

• Ülseri ilk fark ettiğiniz tarih
• Ülserin ağızdaki yeri (yanak içi sağ, dudak içi alt, dil sol kenarı gibi)
• Yaklaşık çapı; bir cetvel ya da referans olarak mercimek ve nohut karşılaştırması kullanılabilir
• Ülserin küçülüp küçülmediği, haftada bir kez not edilir

Ülser küçülüyorsa süre üç haftayı aşsa bile seyir olumlu yöndedir ve bu bilgi muayenede tanı yönünü değiştirir. Ülser aynı boyutta kalıyor ya da büyüyorsa randevu beklenmeden alınır.

Muayene için randevu sayfasından başvurulabilir. Ağız içindeki kabarcık ve yara ayrımı için diş etindeki sivilce görünümlü kabarcık yazısı da yardımcı olur.

Sık sorulan sorular

Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; muayene, tanı ve kişiye özel tedavi planının yerine geçmez. Tedavi süresi, uygunluk ve sonuçlar kişiden kişiye değişir. Kesin değerlendirme ağız içi muayene ve gerekli görüntülemeler sonrasında yapılır.