Aft, ağız mukozasının yüzey epitelini aşan, yuvarlak ya da oval, ortası sarı-beyaz zeminli ve çevresi kırmızı halkalı bir ülserdir. Tek bir nedeni yoktur; bağışıklık yanıtını mukoza üzerinde başlatan bir tetikleyici bulunduğunda ortaya çıkar. En sık görülen minör tip 3-8 mm çapındadır ve 7-14 günde iz bırakmadan kapanır; bu sınırların dışına çıkan ülser ayrı bir başlıkta değerlendirilir.
Aft ağızda nerede çıkar, nerede çıkmaz
Aft, keratinize olmayan hareketli mukozayı tutar: yanak içi, dudak içi, dil yan yüzü, dil altı, ağız tabanı ve yumuşak damak. Sert damak, dişetinin dişe yapışık bölümü ve dil sırtı keratinize alanlardır. Buralarda görülen ülserlerde ilk akla gelen tanı aft olmaz; yerleşim tek başına ayırıcı tanıyı daraltan bir bulgudur.
Lezyondan 24-48 saat önce aynı noktada yanma ya da karıncalanma tarif edilir. Bu prodrom dönemi, ülser henüz görünür hale gelmeden kişinin yerini işaret edebilmesinin nedenidir.
Aft bulaşıcı değildir. Aynı evde birden fazla kişide aynı hafta içinde ağız içi yara görülüyorsa aft dışı bir tabloya, çoğunlukla viral bir enfeksiyona bakılır.
Toplumun yaklaşık beşte biri yaşamının bir döneminde yineleyen aft yaşar. Yineleyen aftöz stomatit, Dünya Sağlık Örgütü’nün ICD-10 sınıflandırmasında K12.0 kodu altında ayrı bir başlık olarak tanımlanır.
Minör, majör ve herpetiform aft ayrımı
Aft, tek bir tablo değildir. Boyut, sayı, iyileşme süresi ve iz bırakma davranışı üç alt tipi birbirinden ayırır. Bu ayrım akademik bir ayrıntı olmaktan çok, bekleme süresini belirleyen ölçüttür.
| Aft tipi | Çap (mm) | Tipik sayı | İyileşme süresi (gün) | İz bırakır mı | Olguların yaklaşık payı |
|---|---|---|---|---|---|
| Minör aft | 3-8 (10 mm altı) | 1-5 | 7-14 | Bırakmaz | %80 |
| Majör aft | 10 mm üzeri, 20-30 mm olabilir | 1-3 | 14-42 | Sıklıkla bırakır | %10 |
| Herpetiform aft | 1-3 | 10-100, birleşerek büyür | 7-14, bazı olgularda 30’a kadar | Genellikle bırakmaz | %5-10 |
Minör aft, hasta için en tanıdık biçimdir. Zemininde fibrin örtüsü bulunur, çevresinde 1-2 mm genişliğinde kırmızı halka görülür, ağrı ilk üç günde tepe yapar ve sonra azalır.
Majör aft, derin olması nedeniyle bağ dokusuna iner ve iyileşirken skar bırakabilir. Yumuşak damak ve boğaz girişi yerleşiminde yutma güçlüğü yaratır. Altı haftaya kadar süren bir majör aft klinik olarak beklenen seyre uyar; buna karşın süre uzadıkça tanının doğrulanması gerekir.
Herpetiform aft, adına rağmen herpes virüsü ile ilgisi olmayan bir alt tiptir. Çok sayıda nokta ülser birleşip düzensiz kenarlı geniş bir alana dönüşür, bu yüzden uçukla karıştırılır.
Aftı tetikleyen beş neden kümesi
Aft tetikleyicileri beş başlıkta toplanır. Bir kişide birden fazla başlık aynı anda etkili olabilir; tetikleyicinin bulunması, tekrar sıklığını düşürmenin tek yoludur.
Mekanik ve kimyasal travma
Yanağı ısırmak, sert kıllı fırçayla bastırarak fırçalamak, kırılmış dolgu kenarı, keskin diş kırığı, protez kenarının bastırdığı bölge ve ortodontik telin sürtündüğü nokta en sık görülen başlangıç noktalarıdır. Sıcak içecekle oluşan yüzey yanığı da aynı yolu açar.
Travmatik ülser ile aft ayrımı şuna dayanır: travmatik ülserin kenarları düzensizdir, kaynak ortadan kalktığında 10-14 gün içinde kapanır ve aynı noktada tekrarlamaz. Aft ise kaynak ortadan kalktıktan sonra da kendi seyrini tamamlar.
Kırık dolgu kenarı ya da keskin diş yüzeyi saptanırsa düzeltilmesi kolay bir işlemdir. Diş çürüğü tedavisi sayfasında bu tür kenar bozukluklarının nasıl giderildiği anlatılır.
Hormonal döngü
Menstrüel döngünün luteal fazında ve adet kanamasından önceki günlerde aft sıklığında artış tarif edilir. Bu grupta ataklar takvimle örtüşür; kişi kendi döngüsünü not ettiğinde örüntü birkaç ay içinde görünür hale gelir. Gebelikte sıklığın azaldığını bildiren hastalar vardır.
Hematolojik ve beslenmeye bağlı eksiklikler
Demir, B12 vitamini ve folat eksikliği, yineleyen aftın araştırılabilir nedenleri arasındadır. Bu eksikliklerde mukoza epitelinin yenilenme hızı düşer ve küçük travmalar ülsere dönüşür.
Eksiklik varsa ülserlerin görünümü tipik aftten farklı olmayabilir; ayırt eden bulgu, atak sıklığının artması ve iyileşme süresinin uzamasıdır. Yılda üçten fazla atak yaşayan kişide kan tetkiki istemek klinik olarak karşılığı olan bir adımdır.
Çölyak hastalığında bağırsak emiliminin bozulması aynı eksiklikleri üretir. Aft, çölyağın ağız içindeki ilk görünür bulgusu olabilir.
Sistemik hastalıklar
Behçet hastalığında yineleyen ağız aftı, Uluslararası Behçet Çalışma Grubu’nun 1990 tarihli tanı ölçütlerinde zorunlu bulgudur: 12 ay içinde en az 3 kez yinelemiş ağız aftı. Buna genital ülser, göz tutulumu ve deri lezyonları eşlik ediyorsa değerlendirme diş hekimliğinin sınırlarını aşar ve romatolojiye yönlendirme gerekir.
Crohn hastalığı ve ülseratif kolit gibi inflamatuvar bağırsak hastalıklarında da ağız ülserleri görülür. Karın ağrısı, kanlı dışkılama ya da açıklanamayan kilo kaybı eşlik ediyorsa bu bağlantı sorgulanır.
Bağışıklık sistemini baskılayan tablolarda ülserler daha büyük, daha uzun süreli ve daha ağrılı seyreder.
Sodyum lauril sülfat ve diğer lokal irritanlar
Sodyum lauril sülfat, diş macununu köpürten yüzey aktif maddedir. Mukozayı örten müsin tabakasını çözer ve epiteli dış etkilere daha açık bırakır. Aftı sık tekrarlayan kişilerde bu maddeyi içermeyen bir macuna geçiş, denemesi kolay ve tamamen geri alınabilir bir değişikliktir.
Asitli meyveler, sirke, çok baharatlı yiyecekler ve sert kabuklu kuruyemişler çoğunlukla tetikleyici değildir; var olan ülserin ağrısını artırır. İkisinin karıştırılması, gereksiz beslenme kısıtlamalarına yol açar.
Uykusuzluk ve yoğun stres dönemleri atak sıklığını yukarı çeker. Bu iki etken tek başına aft yapmaz; eşikte duran bir mukozada tetiği çeker.
Aft ile karıştırılan dört tablo
Ağız içindeki her yara aft değildir. Aşağıdaki dört tablo, hasta tarafından en sık aft sanılan görünümlerdir.
| Tablo | Başlangıç görünümü | Tipik yerleşim | Bulaşıcı mı | Süre |
|---|---|---|---|---|
| Aft | Doğrudan ülser olarak başlar | Yanak içi, dudak içi, dil yan yüzü | Hayır | 7-14 gün |
| Uçuk (herpes) | Önce küçük su toplaması, sonra kabuk | Dudak kenarı, sert damak, yapışık dişeti | Evet | 8-10 gün |
| Travmatik ülser | Düzensiz kenarlı, tek lezyon | Isırılan ya da sürtünen nokta | Hayır | Kaynak kalkınca 10-14 gün |
| Fistül ağzı | Sivilce görünümlü kabarcık, çoğunlukla ağrısız | Kök ucu hizasında dişeti | Hayır | Kaynak diş tedavi edilene kadar sürer |
Fistül ağzı, kronik apsenin dışarı açılan drenaj yoludur ve ağrısız olduğu için gözden kaçar. Bu ayrımın ayrıntısı diş etindeki sivilce görünümlü kabarcık yazısında ele alınır.
Uçuk ile aft ayrımında en pratik ölçüt yerleşimdir. Uçuk keratinize dokuda başlar ve su toplaması evresinden geçer; aft doğrudan ülser olarak görünür.
Hangi aft normal seyrin dışındadır
Aftların büyük bölümü kendi kendine kapanır ve tedavi gerektirmez. Aşağıdaki bulgular, ülseri “beklenen seyir” kategorisinden çıkarır:
- Üç haftayı aşan ve küçülmeyen tek bir ülser
- Kenarı sertleşmiş, dokunulduğunda kabarık hissedilen lezyon
- Hep aynı noktada, tek taraflı yerleşen ülser
- Dokununca kanayan yüzey
- Ağrısız seyreden ülser
- Boyunda iki haftadan uzun süren, sert ve hareketsiz lenf nodu
- Ateş, kilo kaybı, göz kızarıklığı ya da genital ülserin eşlik etmesi
Üç hafta eşiği, aft başlığının sınırıdır. Bu süreyi aşan ülserin nasıl değerlendirildiği aft 3 haftadır geçmiyorsa ne anlama gelir yazısında adım adım anlatılır.
Aft iyileşirken ne yapılır, ne yapılmaz
Aft tedavisinin hedefi ağrıyı azaltmak ve ülserin mekanik olarak yeniden zedelenmesini engellemektir. Cochrane Oral Health’in 2012 tarihli sistematik derlemesinde, yineleyen aftöz stomatit için tek bir sistemik tedaviyi ilk seçenek olarak öne çıkaracak yeterli kanıt bulunamamıştır.
Yardımcı olan uygulamalar:
- Yumuşak kıllı fırçayla, ülsere temas etmeden fırçalamayı sürdürmek
- Sodyum lauril sülfat içermeyen macuna geçmek
- Yemek sıcaklığını düşürmek, asitli ve tuzlu gıdaları atak süresince azaltmak
- Ortodontik tel ya da protez kenarı sürtüyorsa koruyucu mum ya da kenar düzeltmesi için hekime başvurmak
Zarar veren uygulamalar:
- Ağrı kesici tableti doğrudan ülserin üzerine bastırmak; bu yöntem kimyasal yanık oluşturur ve yarayı büyütür
- Ülsere tuz, kolonya ya da limon uygulamak
- Ülseri iğneyle delmeye ya da fibrin örtüsünü kazımaya çalışmak
Topikal ürünler yalnızca hekim değerlendirmesinden sonra kullanılmalıdır. Ağız içi ülserlerde kullanılabilen bariyer oluşturan örtücü preparatlar, topikal anestezikler, antiseptik gargaralar ve topikal kortikosteroidli preparatlar farklı endikasyonlara sahiptir; marka ya da doz düzeyinde yönlendirme bu sayfanın kapsamı dışındadır ve Sağlık Bakanlığı mevzuatı gereği yapılamaz. Hiçbir ürün hekim reçetesi olmadan kullanılmamalıdır.
Tekrarlayan aftta hekim hangi tetkikleri ister
Yılda üçten fazla atak, iki haftayı aşan iyileşme süresi ya da 30 yaşından sonra ilk kez başlayan aft, laboratuvar araştırmasını gündeme getirir. Tetkikleri hekim ister ve yorumlar; aşağıdaki tablo hastanın süreci öngörebilmesi içindir.
| Tetkik | Ne aranır | Hangi durumda gündeme gelir |
|---|---|---|
| Tam kan sayımı | Anemi, lökosit sayısında anormallik | Yılda 3’ten fazla atak |
| Serum ferritin | Demir depolarının durumu | Yorgunluk, solukluk, ağır adet kanaması |
| B12 vitamini ve folat | Eksiklik | Vejetaryen beslenme, mide cerrahisi öyküsü, 50 yaş üstü |
| Çölyak serolojisi | Doku transglutaminaz antikoru | İshal, şişkinlik, açıklanamayan kilo kaybı |
| Açlık kan şekeri ve HbA1c | Kan şekeri düzensizliği | Ağız kuruluğu ve sık enfeksiyon eşlik ediyorsa |
Tetkik sonucu normal çıkarsa tanı yine yineleyen aftöz stomatit olarak kalır. Normal sonuç, araştırmanın boşa gittiği anlamına gelmez; sistemik nedenleri dışlar ve izlemi tetikleyici yönetimine kaydırır.
Aft sıklığını azaltan günlük düzen
Aft için koruyucu bir aşı ya da kesin önleyici bir yöntem tanımlanmamıştır. Sıklığı düşüren yaklaşım, tetikleyicileri tek tek elemekten geçer.
Fırçalama tekniğinin sertliği en sık gözden kaçan etkendir. Basınç yerine süre ve açı esas alınmalıdır; doğru diş fırçalama sayfası bu tekniği ayrıntılandırır.
Sekiz hafta boyunca tutulan basit bir günlük, örüntüyü görünür kılar. Kaydedilecek dört başlık yeterlidir: ülserin çıktığı gün, yerleşimi, o hafta değişen bir şey olup olmadığı ve iyileşme günü. Bu kayıt, muayenede hekime tek başına anamnezden daha fazla bilgi verir.
Ağız kuruluğu olan kişilerde mukoza daha kolay zedelenir ve aft iyileşmesi uzar. Kuruluğun nedenleri ve yönetimi ayrı bir başlıktır.
Sık sorulan diğer ağız ve diş sağlığı başlıkları sıkça sorulan sorular sayfasında toplanmıştır. Ülseri değerlendirilecek kişiler muayene için randevu sayfasından başvurabilir; klinik Seyhan’da bulunur ve Seyhan bölgesi sayfasında ulaşım bilgileri yer alır.
Sık sorulan sorular
Minör aft 7-14 günde iz bırakmadan kapanır. Majör aft 14-42 gün sürebilir ve iyileşirken skar bırakabilir. Herpetiform aftlarda süre çoğunlukla 7-14 gündür. Bu aralıkların dışına çıkan, özellikle üç haftayı aşan ülser artık aft başlığı altında değerlendirilmez ve klinik muayene gerektirir. Süreyi ülserin ilk görüldüğü günden itibaren saymak gerekir.
Hayır. Aft, bir mikroorganizmanın yol açtığı enfeksiyon olmadığı için öpüşme, aynı bardağı kullanma ya da çatal bıçak paylaşımıyla geçmez. Aynı dönemde ev içinde birden fazla kişide ağız içi yara görülüyorsa akla gelen tablo viral bir enfeksiyondur. Uçuk ise bulaşıcıdır ve su toplaması evresinde bulaştırıcılığı en yüksek düzeydedir.
Uçuk önce küçük su toplamaları biçiminde başlar, sonra kabuklanır ve keratinize dokuda yerleşir: dudak kenarı, sert damak, dişetinin dişe yapışık bölümü. Aft doğrudan ülser olarak görünür ve hareketli mukozayı tutar: yanak içi, dudak içi, dil yan yüzü. Uçuk bulaşıcıdır, aft değildir. Süreleri benzer olduğu için ayrımı yerleşim ve başlangıç görünümü belirler.
İyileşme süresini belirgin biçimde kısalttığı gösterilmiş bir yöntem tanımlanmamıştır. Cochrane Oral Health’in 2012 tarihli derlemesi, tek bir sistemik tedaviyi öne çıkaracak kanıt bulamamıştır. Topikal preparatlar ağrıyı azaltır ve ülserin yeniden zedelenmesini engeller. Ürün seçimi hekim değerlendirmesine bağlıdır; reçetesiz kullanım önerilmez.
Yılda üçten fazla atak yaşanıyorsa dört başlık araştırılır: demir, B12 ve folat eksikliği; çölyak hastalığı; Behçet gibi sistemik hastalıklar; sürmekte olan mekanik travma. Diş macunundaki sodyum lauril sülfat da tekrar sıklığını yukarı çeken lokal etkendir. Kan tetkikleri ve ayrıntılı ağız içi muayene bu başlıkları sırayla eler.
Aft kötü huylu bir lezyona dönüşmez. Buna karşın ağız kanserinin erken bulgusu, iyileşmeyen bir ülser olabilir ve bu ülser hasta tarafından aft sanılabilir. Ayrımı süre ve kenar özellikleri yapar: üç haftayı aşan, kenarı sertleşmiş, ağrısız ya da kanayan ülser klinik muayene gerektirir. Bu nedenle üç hafta eşiği bir tanı kuralı olarak kullanılır.
Çocuklarda aft görülebilir ve çoğunlukla ısırma travmasına bağlıdır. Ateş, yaygın dişeti kızarıklığı ve çok sayıda küçük yara birlikteyse tablo aftten çok primer herpetik enfeksiyondur; bu durumda çocuk hekimine başvurulur. Yineleyen ataklar varsa demir ve B12 düzeyleri değerlendirilir. Beslenmesi bozulan ve sıvı alamayan çocuk gecikmeden muayene edilmelidir.
Asitli meyveler, domates ve turşu gibi asidi yüksek gıdalar, tuzlu ve çok baharatlı yemekler ile cips ve kuruyemiş gibi keskin kenarlı sert gıdalar atak süresince ağrıyı artırır. Bu gıdalar aftın nedeni değildir; var olan yarayı uyarır. Sıcak içecekler de aynı etkiyi yapar. Kısıtlama yalnızca ülser kapanana kadar sürdürülür.
Sodyum lauril sülfat, mukozayı örten müsin tabakasını çözen yüzey aktif maddedir. Bu maddeyi içermeyen macuna geçmek, sık aft yaşayan kişilerde denenmesi kolay ve geri alınabilir bir değişikliktir. Sonucu değerlendirmek için en az sekiz hafta beklemek gerekir. Değişiklikten fayda görülmezse tetikleyici başka bir başlıkta aranır.
İlk başvuru diş hekimine yapılır; ağız mukozası muayenesi ve travma kaynağının araştırılması bu aşamada tamamlanır. Sistemik hastalık şüphesi varsa iç hastalıkları, romatoloji ya da gastroenteroloji yönlendirmesi yapılır. Üç haftayı aşan ülserlerde ağız, diş ve çene cerrahisi değerlendirmesi ve gerektiğinde biyopsi gündeme gelir.
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır
Buradaki bilgiler genel niteliktedir ve muayene yerine geçmez. Ağzınızdaki durumun değerlendirilmesi için Gürselpaşa Mahallesi’ndeki muayenehanemize başvurabilirsiniz. Bu sayfa Dt. Ahmet Can Kerimoğlu tarafından incelenmiştir.
Kaynaklar
- Dünya Sağlık Örgütü (WHO), ICD-10 Hastalıkların ve Sağlıkla İlgili Sorunların Uluslararası İstatistiksel Sınıflaması, K12.0 “yineleyen ağız aftı” başlığı, 2019 sürümü Bağlantı
- Cochrane Oral Health, “Yineleyen aftöz stomatitte sistemik tedaviler” sistematik derlemesi, 2012 Bağlantı
- FDI World Dental Federation, “Vision 2030: Delivering Optimal Oral Health for All” raporu, 2021 Bağlantı
- Dünya Sağlık Örgütü (WHO), “Global Oral Health Status Report”, 2022 Bağlantı
- T.C. Sağlık Bakanlığı, “Sağlık Hizmetlerinde Tanıtım ve Bilgilendirme Faaliyetleri Hakkında Yönetmelik”, Resmî Gazete 29.07.2023, sayı 32263 Bağlantı
Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; muayene, tanı ve kişiye özel tedavi planının yerine geçmez. Tedavi süresi, uygunluk ve sonuçlar kişiden kişiye değişir. Kesin değerlendirme ağız içi muayene ve gerekli görüntülemeler sonrasında yapılır.