Diş kırıldığında önce kanama ve genel durum kontrol edilir, sonra kırık parça bulunup süt ya da serum fizyolojik içinde saklanır. Parçayı kökünden değil üst yüzeyinden tutun, ovalamayın. Diş tamamen yerinden çıktıysa süre kritiktir; aynı gün başvuru gerekir.
Önce diş değil, genel durum
Halı sahada dirsek, bisikletten düşme, kapı çarpması, sert bir lokmada beklenmedik bir çekirdek. Diş kırıkları çoğunlukla plansız birkaç saniyede olur ve panik yaratır. Yine de sıralamayı doğru kurmak gerekir.
Bir darbe sonrası ilk kontrol edilecek şey diş değildir. Bilinç kaybı, baş dönmesi, bulantı, kusma, çift görme, kulaktan ya da burundan kanama varsa öncelik acil servistir. Çene hareketlerinde kilitlenme, alt ve üst dişlerin birbirine oturmaması da kırık şüphesi taşır ve önce değerlendirilmelidir.
Genel durum stabilse ağız içine bakılır. Kanayan bölge temiz bir gazlı bez ya da mendille bastırılarak kontrol altına alınır. Dudak ve yanak içinde derin bir kesik varsa dikiş gerekebilir; bu da aynı gün değerlendirilmesi gereken bir durumdur.
Dakika dakika ilk 30 dakika
- 0-2. dakikaSakinleşin ve ağzı kontrol edin. Yaralının başını öne eğerek kanın yutulmasını önleyin. Kanayan bölgeye temiz bezle bastırın.
- 2-5. dakikaKırık parçayı arayın. Yerde, giysinin üzerinde ya da ağzın içinde olabilir. Parçanın bulunması tedavi seçeneklerini genişletir.
- 5-10. dakikaParçayı kron yüzeyinden tutun. Toprak ya da kum varsa süt veya serum fizyolojik ile kısa süre yıkayın. Fırçalamayın, ovalamayın, sabun kullanmayın.
- 10-15. dakikaParçayı süt dolu temiz bir kaba koyun. Süt yoksa serum fizyolojik kullanın. Hiçbiri yoksa parça kuru kalmasın; erişkinlerde yanak içinde tükürükle ıslak tutulabilir.
- 15-20. dakikaYanağa dıştan soğuk uygulayın. Şişliği sınırlar ve rahatlatır. Buzu doğrudan cilde temas ettirmeyin.
- 20-25. dakikaMuayenehaneye ulaşın. Randevu sayfamızdan durumu belirterek talep bırakabilir, mesai saatleri içinde aynı gün değerlendirme isteyebilirsiniz.
- 25-30. dakikaYola çıkarken parçayı yanınıza alın, olayın nasıl olduğunu ve saatini not edin. Kullandığınız ilaçlar ve son tetanoz durumu sorulabilir.
Kırığın tipi neyi değiştirir?
Dişin dıştan içe üç katmanı vardır: mine, dentin ve pulpa. Kırığın hangi katmana ulaştığı, aciliyeti ve tedavi yolunu belirler.
| Kırık tipi | Nasıl anlaşılır | Aciliyet |
|---|---|---|
| Yalnızca mine | Kenarda pürüz var, hassasiyet yok | Planlı randevu |
| Dentine ulaşan | Sarımsı yüzey görünür, soğukla sızlama | Birkaç gün içinde |
| Pulpaya ulaşan | Ortada kırmızı bir nokta, damla şeklinde kanama, belirgin ağrı | Aynı gün |
| Kök kırığı | Diş oynak, ısırınca ağrı, dışarıdan sağlam görünebilir | Aynı gün |
| Yer değiştirme | Diş içeri gömülmüş, öne çıkmış veya dönmüş | Saatler içinde |
| Tam çıkma | Diş soketten tamamen ayrılmış | Dakikalar içinde |
Dıştan bakınca küçük görünen bir kırık, film çekilmeden tam olarak sınıflandırılamaz. Görünmeyen kök kırıkları ve sarsıntıya bağlı pulpa hasarı ancak muayeneyle ortaya çıkar.
Diş tamamen yerinden çıktıysa
Dikkat
Kalıcı bir diş tamamen yerinden çıktığında geçen her dakika önemlidir. Kök yüzeyindeki hücrelerin canlılığı kısa sürede azalır. Dişi kuru bırakmak, en çok zarar veren davranıştır.
Kalıcı bir dişte yapılacaklar sırasıyla şöyledir. Dişi kron yüzeyinden tutun. Kök yüzeyine dokunmayın, ovmayın, kazımayın. Görünür kir varsa süt ya da serum fizyolojik ile birkaç saniye yıkayın.
Erişkin ve iş birliği yapabilen bir kişide diş, mümkünse kendi yuvasına nazikçe yerleştirilebilir ve temiz bir bezle hafifçe ısırarak sabit tutulabilir. Bu konuda tereddüt varsa zorlamayın; dişi uygun sıvı içinde getirmek daha güvenlidir.
Uygun saklama sıvısı sırasıyla süt, serum fizyolojik ve tükürüktür. Musluk suyu bekletme için uygun değildir. Diş peçeteye sarılıp kuru taşınmamalıdır.
Muayenede diş yerine yerleştirilir, komşu dişlere sabitlenir ve iyileşme takip edilir. Sonrasında sıklıkla kanal tedavisi gerekir. Kopmuş dişte izlenen yol için kırık ve kopmuş diş sayfamıza bakabilirsiniz. Sonuçlar dişin ağız dışında geçirdiği süreye, saklama koşullarına ve kök gelişimine göre kişiden kişiye farklılık gösterir.
Kırık parça nasıl saklanır?
Parça çoğu zaman işe yarar. Uygun olgularda kendi parçası dişe yeniden yapıştırılabilir; renk ve doku uyumu doğal olarak sağlanır. Bunun için parçanın nemli kalmış olması gerekir.
- Kapaklı temiz bir kaba süt koyup parçayı içine bırakın.
- Süt yoksa serum fizyolojik kullanın; eczaneden kolayca temin edilebilir.
- Parçayı peçeteye sarmayın, kuru poşette taşımayın.
- Birden fazla parça varsa hepsini toplayın, hangisinin nereye ait olduğunu tahmin etmeye çalışmayın.
- Parça bulunamadıysa da başvuruyu ertelemeyin; kompozit malzemeyle yeniden yapılandırma seçeneği vardır.
Kırık parçayla gelen hastanın elinde çoğu zaman kuru bir peçete oluyor. Oysa yolda bir market sütü bile durumu değiştirebiliyor. Parçayı ıslak tutmak, o an alınabilecek en pratik karar.Dt. Ahmet Can Kerimoğlu
Kesinlikle yapılmaması gerekenler
- Dişi ya da parçayı kökünden tutmak, kök yüzeyini ovalamak.
- Musluk suyunda uzun süre bekletmek, sabun veya antiseptikle yıkamak.
- Kırık parçayı peçeteye sarıp kuru taşımak.
- Yerinden oynamış dişi zorla itmeye ya da düzeltmeye çalışmak.
- Ağrı kesiciyi diş etine sürmek, kırık yüzeye yapıştırıcı ya da mum uygulamak.
- “Ağrı yok” diyerek kontrolü ertelemek. Sarsıntıya bağlı pulpa hasarı haftalar sonra ortaya çıkabilir.
- Kanayan bölgeyi sürekli tükürerek kontrol etmeye çalışmak; pıhtı bozulur.
Darbeden günler sonra başlayan zonklama yeni bir sorun değil, aynı travmanın gecikmiş sonucu olabilir. Bu tabloyu dişte zonklama hangi durumda acil yazımızda ayrıntılandırdık.
Çocuklarda ve süt dişlerinde durum farklı
Süt dişinde tam çıkma yaşandığında diş yerine geri yerleştirilmez. Altında gelişmekte olan kalıcı diş tomurcuğu vardır ve yerleştirme girişimi bu tomurcuğa zarar verebilir. Bu durumda çocuk yine değerlendirilmelidir; boşluğun takibi ve komşu dişlerin durumu önemlidir.
Süt dişi içeri doğru gömüldüyse ya da yer değiştirdiyse aynı gün muayene gerekir. Kalıcı diş germinin etkilenip etkilenmediği film ile değerlendirilir.
Kalıcı ön dişler çocuklarda genellikle yedi ile dokuz yaş arasında sürer ve kök gelişimi bir süre daha devam eder. Kökü tamamlanmamış bir dişte travma sonrası tedavi yaklaşımı erişkinden farklıdır. Bu nedenle çocuklarda “beklerim, nasılsa düşecek” yaklaşımı yerine değerlendirme tercih edilmelidir. Ayrıntılar için çocuk diş hekimliği sayfamıza bakabilirsiniz.
Sporla ilgilenen çocuklarda koruyucu ağızlık kullanımı, travma riskini azaltmaya yönelik en pratik önlemlerden biridir. Uygunluk ve kullanım biçimi muayenede konuşulur.
Muayenede hangi seçenekler değerlendirilir?
Değerlendirme, kırığın sınırını ve dişin canlılığını belirlemekle başlar. Soğuk testi, dişe hafif vurma testi, hareketlilik kontrolü ve film birlikte yorumlanır. Travmalı dişlerde tek muayene yeterli olmayabilir; canlılık yanıtı ilk haftalarda değişebildiği için kontrol randevuları planlanır.
Yalnızca mineyi ilgilendiren kırıklarda kenarların düzeltilmesi yeterli olabilir. Dentine ulaşan kırıklarda açık kalan yüzey kapatılır ve kompozit dolgu ile diş yeniden şekillendirilir. Pulpa açığa çıkmışsa kök gelişimi ve açıklığın süresine göre koruyucu yaklaşımlar ya da kanal tedavisi gündeme gelir.
Madde kaybı büyükse ve kalan doku desteği sınırlıysa üst yapı seçenekleri değerlendirilir; bu durumda protez tedavisi başlıkları devreye girer. Kök kırıklarında ve ileri yer değiştirmelerde sabitleme yapılır, gerektiğinde ağız ve çene cerrahisi kapsamında ek işlemler planlanır.
Muayenehanemiz hafta içi 08.30 ile 19.30 arasında açıktır, pazar günü kapalıyız. Konum ve ulaşım için iletişim sayfamıza bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Uygun olgularda mümkündür. Parçanın nemli saklanmış ve kırık yüzeyin uyumlu olması gerekir. Karar, muayenede parçanın durumu ve dişin kalan dokusu görüldükten sonra verilir.
Evet, süt yaygın olarak önerilen saklama ortamlarından biridir. Serum fizyolojik de kullanılabilir. Musluk suyu uygun değildir ve dişin kuru bırakılması en olumsuz seçenektir.
Beklemek doğru değildir. Açığa çıkan dentin yüzeyinden bakteri geçişi olabilir ve sarsıntıya bağlı hasar günler sonra belirti verebilir. Ağrı olmaması dişin zarar görmediği anlamına gelmez.
Travma sonrası dişte renk değişimi görülebilir. Bu, pulpa dokusundaki değişikliğin işareti olabilir. Renk farkı fark edildiğinde dişin canlılığı yeniden değerlendirilmelidir.
Gerekir. Süt dişinin altında kalıcı diş tomurcuğu bulunur ve travmanın bu bölgeyi etkileyip etkilemediği film ile değerlendirilir. Ayrıca keskin kenarlar dil ve dudakta yaralanmaya yol açabilir.
Kaynaklar
- Türk Dişhekimleri Birliği, ağız ve diş sağlığı bilgilendirmeleri. Bağlantı
- T.C. Sağlık Bakanlığı, ağız ve diş sağlığı halk bilgilendirme kaynakları. Bağlantı
- Uluslararası Diş Travmatolojisi Derneği (IADT), diş travması rehberleri.
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, muayene ve tanı yerine geçmez.
Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; muayene, tanı ve kişiye özel tedavi planının yerine geçmez. Tedavi süresi, uygunluk ve sonuçlar kişiden kişiye değişir. Kesin değerlendirme ağız içi muayene ve gerekli görüntülemeler sonrasında yapılır.