Tamamen yerinden çıkan kalıcı dişte zaman en belirleyici etkendir. Diş taç kısmından tutulur, kökü ovalanmaz; mümkünse hemen yerine yerleştirilir. Yerleştirilemiyorsa süt, serum fizyolojik ya da kişinin kendi tükürüğü içinde saklanır ve ilk yarım saat içinde hekime ulaşılır. Kuru bekletmek en kötü seçenektir.
Kritik süreİlk 30-60 dakika
SaklamaSüt veya serum
TutuşTaçtan, kökten değil
TakipUzun dönem kontrol
Kırık mı, yerinden mi oynadı, tamamen mi çıktı?
Diş travmalarında ilk iş, olayın hangi başlığa girdiğini ayırt etmektir. Çünkü her biri için yapılacaklar farklıdır ve bazı gruplarda dakikalar önem taşır.
Mine kırığı: Sadece dış tabakada küçük bir parça kopmuştur. Ağrı yoktur, keskin kenar dili rahatsız edebilir.
Mine-dentin kırığı: Kırık yüzeyde sarımsı bir alan görünür. Soğuğa ve havaya karşı hassasiyet başlar.
Sinire ulaşan kırık: Kırık yüzeyin ortasında pembe-kırmızı bir nokta ya da kanama vardır. Bu tablo beklemez.
Kök kırığı: Dış görünüm bozulmamış olabilir ama diş oynak hissedilir. Ancak filmle anlaşılır.
Yer değiştirme: Diş içeri gömülmüş, dışarı çıkmış ya da yana kaymıştır. Kapanış bozulur.
Sallanma: Diş yerinde durur ama gevşemiştir. Dokununca ağrır.
Tam çıkma (avülsiyon): Diş soketinden tamamen ayrılmıştır. En acil grup budur.
Darbe alan bölgede dudak ve diş etindeki yaralanmalar da değerlendirilmelidir. Dudakta kesik varsa içinde diş parçası kalmış olabilir; bu, filmle kontrol edilmesi gereken bir ayrıntıdır.
Kopmuş kalıcı diş: ilk dakikalarda yapılacaklar
Kökün dış yüzeyinde, dişi kemiğe bağlayan ince ve canlı bir doku tabakası bulunur. Bu tabaka kuruduğunda ya da zedelendiğinde dişin yeniden tutunma ihtimali belirgin biçimde azalır. Bu nedenle yapılan her hareket bu dokuyu korumaya yönelik olmalıdır.
Dişi bulun ve taçtan tutunYalnızca çiğneme yüzeyinden, yani beyaz kısmından tutun. Kök yüzeyine parmakla dokunmayın.
Ovalamayın, fırçalamayınDiş kirliyse yalnızca birkaç saniye süt ya da serum fizyolojikle nazikçe durulayın. Sabun, dezenfektan ve musluk suyunda uzun bekletme kullanılmaz.
Mümkünse hemen yerine yerleştirinDişi soketine doğru yönde, hafif baskıyla oturtun. Kişi bilinci açıksa temiz bir gazlı bez ya da mendil üzerine hafifçe ısırarak dişi sabit tutabilir.
Yerleştiremiyorsanız uygun sıvıya koyunSüt ilk tercihtir. Yoksa serum fizyolojik, o da yoksa kişinin kendi tükürüğü kullanılabilir. Dişi kuru mendile sarmayın.
Hemen yola çıkınİlk yarım saat en değerli dilimdir. Bir saati aşan kuru bekleme süresi sonucu belirgin şekilde olumsuz etkiler.
Olayı anlatınDarbenin nasıl olduğu, temiz olmayan bir zeminde gerçekleşip gerçekleşmediği ve tetanoz aşı durumu hekime bildirilmelidir.
Dişi neyin içinde saklamalı?
Ortam
Uygunluk
Neden
Soğuk süt
Tercih edilir
Yoğunluğu ve içeriği kök yüzeyindeki hücreleri korumaya yakındır, hemen her yerde bulunur
Serum fizyolojik
Uygun
Tuz dengesi dokuya yakındır; eczaneden temin edilebilir
Kişinin kendi tükürüğü
Kısa süre için uygun
Ağız içinde yanağın yanında taşınabilir; küçük çocuklarda yutma riski nedeniyle önerilmez
Musluk suyu
Uygun değil
Tuz içermediği için hücrelerin şişip parçalanmasına yol açar
Kuru mendil, poşet, cep
Uygun değil
Kök yüzeyi hızla kurur, tutunma ihtimali düşer
Alkol, kolonya, dezenfektan
Kesinlikle uygun değil
Canlı dokuyu tahrip eder
Dişi buzun içine koymayın; doğrudan temas donma hasarı yapar. Sütü buzdolabından almak yeterlidir.
Kırık derinliğine göre yaklaşım
Kırık tipi
Belirti
Genel yaklaşım
Aciliyet
Mine ile sınırlı
Keskin kenar, ağrı yok
Kenarın düzeltilmesi, gerekirse kompozit ekleme
Planlı randevu
Mine ve dentin
Hava ve soğukla sızlama
Açıkta kalan yüzeyin kapatılması, kompozit onarım
Kısa sürede
Sinire ulaşan
Kırıkta pembe nokta, kanama, şiddetli ağrı
Sinirin korunmasına yönelik işlem ya da kanal tedavisi
Aynı gün
Kök kırığı
Diş oynak, ısırmakla ağrı
Sabitleme, film takibi
Aynı gün
Diş eti altına uzanan kırık
Kanama, parça hareketli
Kırık seviyesine göre kurtarma ya da çekim değerlendirmesi
Aynı gün
Kopan parçayı atmayın. Özellikle ön dişlerde, kırık parça uygun koşullarda saklanmışsa yeniden yapıştırılabilir. Parçayı da süt ya da serum fizyolojik içinde getirin.
Süt dişi kopmasında neden farklı davranılır?
Bu, ailelerin en çok yanıldığı noktalardan biri. Yerinden çıkan bir süt dişi yerine geri takılmaz. Nedeni şu: süt dişinin kökü, altındaki kalıcı diş tomurcuğuna çok yakın konumdadır. Dişi yerine oturtma girişimi tomurcuğa baskı yaparak kalıcı dişin mine yapısında ve çıkış yönünde kalıcı bozukluklara yol açabilir.
Kopan süt dişini yerine yerleştirmeye çalışmayın.
Kanama varsa temiz gazlı bezle 10 dakika sabit baskı uygulayın.
Çocuğu yine de aynı gün muayeneye getirin; komşu dişlerde ve kemikte gizli hasar olabilir.
Kopan dişi yanınızda getirin; ağızda kalan bir parça olup olmadığı kontrol edilir.
Süt dişi kırıklarında ise kalıcı dişlerdekine benzer biçimde derinliğe göre karar verilir. Çocuğun yaşı, dişin düşme zamanına ne kadar kaldığı ve iş birliği yapabilme durumu planı etkiler.
Muayenehanede neler yapılır?
Genel değerlendirmeÖnce baş travması bulguları sorgulanır: bilinç kaybı, bulantı, kusma, baş dönmesi. Bunlardan biri varsa öncelik hastanedir.
Ağız içi muayeneKapanış kontrol edilir, dişlerin hareketliliği ve komşu dişlerdeki hasar değerlendirilir. Yumuşak dokudaki yabancı cisim aranır.
GörüntülemeKök kırığı, gömülme derecesi ve kemik hasarı için film alınır. Karmaşık tablolarda üç boyutlu değerlendirme için dental tomografi gerekebilir.
Yerine yerleştirme ve sabitlemeYerinden çıkmış ya da oynamış dişler uygun konuma getirilir ve komşu dişlere esnek bir splint ile sabitlenir. Sabitleme süresi yaralanma tipine göre değişir.
Kırık onarımıKompozit ile yeniden şekillendirme ya da saklanan parçanın yapıştırılması yapılır.
Sinir takibiTravma sonrası sinir dokusu haftalar içinde canlılığını kaybedebilir. Bu nedenle işlem bitse bile kontrol randevuları planlanır.
İyileşme süreci ve takip
Travma gören dişin hikâyesi ilk seansta bitmez. Diş yerine oturmuş ve ağrı geçmiş olsa bile, kök yüzeyinde ve sinir dokusunda gecikmeli değişimler görülebilir. Bu yüzden ilk yıl boyunca aralıklı kontrol yapılır.
Sabitleme dönemi boyunca sert gıdalardan uzak durun, ön dişlerle ısırmayın.
Bölgeyi yumuşak fırçayla temizlemeye devam edin; temizlenmeyen alanda diş eti iltihabı iyileşmeyi bozar.
Hekiminizin önerdiği gargarayı belirtilen sürede kullanın.
Dişte renk koyulaşması başlarsa hemen bildirin; sinir dokusunun etkilendiğini gösterebilir.
Isırınca ağrı, diş etinde kabarcık ya da yeniden sallanma fark ederseniz kontrol randevusunu beklemeyin.
Ağız içi spor koruyucu kullanıyorsanız travma sonrası uyumunu yeniden kontrol ettirin.
Renk değişikliği ya da kök ucunda iltihap gelişirse kanal tedavisi gündeme gelebilir. Bu, ilk müdahalenin başarısız olduğu anlamına gelmez; travma sonrası sık karşılaşılan bir seyirdir.
Ne zaman doğrudan acil servis?
Önce hastane
Bilinç kaybı, kusma, kulaktan veya burundan sıvı gelmesi, çift görme, çenenin kapanmaması, göz çevresinde hızla büyüyen şişlik, boyun ağrısı ya da baskıyla durmayan kanama varsa öncelik acil servistir. Yüksekten düşme, trafik kazası ve sert darbeli spor yaralanmalarında çene ve yüz kemiği kırığı ihtimali her zaman değerlendirilmelidir. Diş tedavisi bu değerlendirmeden sonra planlanır.
Sporda ve günlük hayatta korunma
Diş travmalarının önemli bölümü okul çağında ve amatör sporlarda gerçekleşir. Adana’da halı saha, bisiklet ve kaykay kaynaklı başvurular bahar ve yaz aylarında artar.
Temaslı sporlarda ağız içi koruyucu kullanın. Ölçü alınarak hazırlanan koruyucular, hazır olanlara göre daha iyi oturur ve konuşmayı daha az etkiler.
Bisiklet ve kaykayda kask kullanımı yalnızca kafayı değil, düşme biçimini de değiştirdiği için yüz bölgesini korur.
Ön dişlerle şişe kapağı açmak, ip koparmak, tırnak kesmek gibi alışkanlıklar mine çatlaklarına zemin hazırlar.
Gece diş sıkma varsa mine zaten yorgundur; küçük bir darbe daha büyük kırık yapabilir. Bruksizm sayfasına göz atın.
Evde ilkyardım çantasına küçük bir serum fizyolojik şişesi ekleyin; travma anında en çok işe yarayan malzeme budur.
Kopan dişi getirenlerin çoğu onu bir peçeteye sarıyor. İyi niyetle yapılan bu hareket, aslında dişin en kritik dokusunu kurutuyor. Evde küçük bir kutu süt bulundurmak, o an yapılabilecek en pratik hazırlık.
Dt. Ahmet Can Kerimoğlu
Sık sorulan sorular
Kalıcı dişte evet, hatta önerilir. Dişi taçtan tutun, gerekiyorsa birkaç saniye sütle durulayın ve soketine doğru yönde nazikçe yerleştirin. Zorlamayın. Süt dişinde ise yerine takılmaz.
Süre uzadıkça beklenti düşer ama denemeye değer. Uygun sıvıda bekletilmiş bir diş, kuru kalmış dişe göre çok daha iyi durumdadır. Yine de dişi getirin; yerine yerleştirilemese bile alınacak kararlar değişir.
Evet. Ağrı vermeyen kırıklarda bile dentin kanalları açık kalır ve bakteriler sinire doğru ilerleyebilir. Ayrıca darbe sonrası kök kırığı ancak filmle görülür. Erken kapatma, ileride kanal tedavisi ihtimalini azaltır.
Renk koyulaşması, sinir dokusunun içindeki kanamanın ya da canlılık kaybının işaretidir. Bazı vakalarda renk zamanla açılır, bazılarında kanal tedavisi gerekir. Karar için canlılık testleri ve film değerlendirmesi yapılır.
Yaralanma tipine göre değişir. Sallanan dişte kısa, yerinden tamamen çıkmış dişte ve kök kırığında daha uzun sürebilir. Süre film bulgularına göre yeniden değerlendirilir; kendi kendinize çıkarmayın.
Kendi diş parçası, renk ve yüzey dokusu bakımından doğal uyum sağlar. Dayanıklılık kırığın yerine, ısırma kuvvetine ve parçanın ne kadar nemli kaldığına bağlıdır. Sonuç kişiden kişiye farklılık gösterir.
Dişi çekmeye ya da dışarı çıkarmaya çalışmayın. Kanamayı gazlı bezle durdurun ve aynı gün muayeneye getirin. Gömülme derecesi ve alttaki kalıcı diş tomurcuğuyla ilişkisi filmle değerlendirilir.
Bilgilendirme
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır ve muayene yerine geçmez. Diş travmalarında sonuç; yaralanmanın tipine, geçen süreye, hastanın yaşına ve dokuların durumuna göre kişiden kişiye farklılık gösterir.
Kaynaklar
International Association of Dental Traumatology — Travmatik diş yaralanmaları rehberleri. Bağlantı
Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; muayene, tanı ve kişiye özel tedavi planının
yerine geçmez. Tedavi süresi, uygunluk ve sonuçlar kişiden kişiye değişir. Kesin değerlendirme
ağız içi muayene ve gerekli görüntülemeler sonrasında yapılır.
AK
Dt. Ahmet Can KerimoğluDiş Hekimi · Kırıkkale Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi, 2015
Bu sayfanın içeriği Dt. Ahmet Can Kerimoğlu tarafından gözden geçirilmiştir.
Son güncelleme:
Zorunlu teknolojiler site güvenliği ve randevu formu için kullanılır. Analitik, pazarlama ve Google Haritalar gibi dış içerikler yalnız tercihinizle etkinleşir.
Çerez tercihleri
Zorunlu olmayan kategorileri ayrı ayrı yönetebilirsiniz.
