Çürükte belirleyici olan, bir günde ne kadar şeker aldığınızdan çok ağzınızın kaç kez asit atağına maruz kaldığıdır. Her şekerli temastan sonra plak asitlenir ve mineden mineral çözülür. Ara öğünleri seyreltmek, şekerli içecekleri ana öğüne yaklaştırmak ve arada su içmek riski azaltır.
Çürük nasıl oluşur?
Diş yüzeyindeki plak, canlı bir bakteri topluluğudur. Bu bakteriler ağza gelen şekeri kullanır ve yan ürün olarak asit üretir. Asit, mine yüzeyindeki kalsiyum ve fosfatı çözer. Bu sürece mineral kaybı, yani demineralizasyon denir.
İşin diğer yarısı iyi haber. Tükürük devreye girdiğinde asidi tamponlar ve içindeki mineralleri yüzeye geri taşır. Buna da remineralizasyon deniyor. Ağızda gün boyunca bu iki süreç yarışır. Çürük, mineral kaybı geri kazanımdan sürekli fazla olduğunda ortaya çıkar.
Bu yüzden çürüğü “şeker yedim, diş çürüdü” biçiminde değil, “denge hangi yöne kaydı” biçiminde düşünmek daha doğru. Dengeyi etkileyen dört kaldıraç var: şeker teması, plak miktarı, tükürük ve florür. Beslenme bunlardan yalnızca birini, ama en kolay değiştirilebilir olanını oluşturuyor.
Miktar mı, sıklık mı?
Şekerli bir şey tüketildikten sonra plaktaki asitlik hızla artar ve tükürüğün dengeyi geri kurması genellikle yarım saati aşan bir süre alır. Bu süre boyunca mineden mineral çözülmeye devam eder.
Şimdi iki senaryoyu karşılaştıralım. Birinci kişi çayını öğle yemeğinde iki şekerle içiyor. İkinci kişi aynı miktarı gün içinde altı bardağa bölüyor. Toplam şeker aynı, ancak ikinci kişinin dişleri altı ayrı asit dönemine giriyor. Sonuç bakımından bu iki tablo aynı değildir.
| Alışkanlık | Dişe etkisi | Daha uygun seçenek |
|---|---|---|
| Gün boyunca şekerli çay yudumlamak | Tekrarlayan asit dönemleri | Şekeri öğüne yaklaştırmak, arada su içmek |
| Masada duran şekerlik ve kuruyemişten atıştırmak | Sürekli temas | Belirli ara öğün saatleri |
| Tatlıyı yemekten hemen sonra yemek | Tükürük akışı yüksekken tek atak | Genellikle daha uygun |
| Gece yatmadan atıştırmak | Tükürük azaldığı için uzun temas | Son fırçalamadan sonra su dışında bir şey almamak |
| Yapışkan gıdayı öğün arasında tüketmek | Dişte uzun süre kalır | Öğünle birlikte tüketmek |
İçecekler: şeker ve asit birlikte
İçeceklerin iki ayrı etkisi var. Şeker içerenler bakteriye yakıt sağlar. Asitli olanlar ise bakteriye ihtiyaç duymadan doğrudan mineyi çözer. Kolalı içecekler, enerji içecekleri, gazlı meyveli sodalar ve limonlu içecekler bu iki etkiyi birlikte taşır.
Adana mutfağının klasikleri de bu başlığa giriyor. Şalgam suyu ve turşu suyu asitliği yüksek içeceklerdir; sık ve yudum yudum tüketildiğinde mine yüzeyinde aşınma yapabilir. Aynı şey limonlu soğuk içecekler ve sirkeli salata sularının bardakla içilmesi için de geçerli. Bu konunun ayrıntısını asitli içecekler ve mine erozyonu yazımızda ele aldık.
- Asitli içecekleri yudumlayarak uzun sürede değil, kısa sürede tüketin.
- Pipet kullanmak, sıvının ön dişlerle temasını azaltabilir.
- İçtikten sonra ağzınızı suyla çalkalayın; hemen fırçalamayın.
- Ayran, sade soda ve su öğün yanında dişe daha az yük bindirir.
- Sıcak günlerde susuzluğu şekerli soğuk içecekle gidermek, hem sıklığı hem miktarı artırır.
- Çay ve kahveye eklenen şeker, alışkanlık haline geldiğinde gün içindeki en sık temas kaynağı olabilir.
Beklenmedik şeker kaynakları
- Kuru meyve. Sağlıklı bir ara öğün sayılır, ancak yoğun şekerlidir ve dişin çukurlarına yapışır.
- Meyve suyu. Sıkılmış olsa bile hem şeker hem asit taşır; meyvenin kendisini yemek daha uygundur.
- Granola ve müsli barları. Çoğunda bağlayıcı olarak şeker ya da şurup bulunur ve yapışkandır.
- Şuruplar ve pastiller. Öksürük pastilleri, boğaz şekerleri ve bazı şuruplar tatlandırıcı içerir; uzun süre ağızda kalır.
- Sofra sosları. Ketçap, hazır soslar ve bazı salata sosları şeker içerir.
- Aromalı yoğurt ve süt içecekleri. Sade olanına göre belirgin şekilde daha şekerlidir.
Etiket okumak burada basit bir kural sunuyor: içindekiler listesinde şeker, glikoz şurubu, fruktoz şurubu ya da bal ilk sıralardaysa o ürün ağızda sık tüketilmeye uygun değildir.
Dişi destekleyen seçimler
Bazı gıdalar asit dengesini dişin lehine çevirir. Peynir, öğün sonunda tüketildiğinde plak asitliğinin toparlanmasına yardımcı olur ve kalsiyum kaynağıdır. Sade yoğurt, ceviz, badem ve fındık gibi kuruyemişler de düşük şekerli seçeneklerdir.
Havuç, salatalık ve elma gibi lifli ve sulu gıdalar çiğneme sırasında tükürük akışını artırır. Şekersiz sakız da aynı etkiyi yaratır; özellikle fırçalama imkânı olmayan durumlarda öğün sonrası çiğnemek işe yarar. Ancak sakız, fırçalamanın yerine geçmez.
Su, listenin en sade maddesi. Yemek arasında su içmek hem artıkları uzaklaştırır hem de tükürük hacmini destekler. Adana’nın sıcak aylarında sıvı ihtiyacı zaten artıyor; bunu şekerli içeceklerle karşılamak dişler açısından iki kat zorlayıcı oluyor.
Hastaya “şekeri kesin” demek genelde işe yaramıyor. Bunun yerine gün içinde ağzına kaç kez bir şey attığını soruyorum. Çoğu kişi sayınca şaşırıyor. Sayıyı azaltmak, çoğu zaman miktarı azaltmaktan daha uygulanabilir bir hedef.Dt. Ahmet Can Kerimoğlu
Yemekten sonra ne zaman fırçalamalı?
Yaygın öneri hemen fırçalamak yönündeydi, ancak asit içeren bir şey tüketildiyse durum farklı. Asit mineyi geçici olarak yumuşatır. Bu aşamada fırçalamak yumuşamış yüzeyden madde kaybını artırabilir. Portakal suyu, şalgam, kola ya da limonlu içecek sonrası önce ağzı suyla çalkalayıp yaklaşık yarım saat beklemek daha uygun.
Asitli olmayan normal bir öğün sonrasında bekleme zorunluluğu yoktur. Zaten günde iki kez fırçalama önerisi, her öğün sonrası fırçalamayı gerektirmez. Belirleyici olan gece fırçalamasının atlanmaması. Bu konuyu yemek sonrası diş fırçalama yazımızda da işledik.
Örnek bir gün
- SabahKahvaltı yapılır. Kahvaltıda asitli bir şey varsa fırçalamayı öncesine almak ya da yarım saat beklemek uygun olur.
- KuşlukAra öğün gerekiyorsa peynir, kuruyemiş ya da sebze tercih edin. Arada su için.
- ÖğleTatlı tüketilecekse öğünün içinde ya da hemen sonrasında tüketmek, gün içine yaymaktan daha uygundur.
- İkindiÇay saati en sık kaçırılan nokta. Şekeri öğüne yaklaştırın, bardağı saatlerce yudumlamayın.
- AkşamYemek sonrası bir parça peynir, asit dengesinin toparlanmasına yardımcı olabilir.
- GeceFırçalama ve ara yüz temizliği yapılır. Sonrasında su dışında bir şey alınmaz.
Ara yüz temizliğinde hangi aracın uygun olduğunu diş ipi mi ara yüz fırçası mı, doğru fırçalama açısını ise fırçalama tekniği yazımızda anlattık.
Özel durumlar: diyabet, oruç, diyet, spor
Diyabette ağız kuruluğu ve diş eti hastalığı riski artabilir; kan şekeri kontrolü ile diş eti sağlığı karşılıklı olarak birbirini etkiler. Bu ilişkiyi ayrı bir yazıda ele aldık. Hipoglisemi için taşınan şekerlerin dişe etkisini azaltmak adına sonrasında su içmek basit bir önlem.
Oruç tutulan dönemlerde tükürük akışı gün boyunca azalır. Bu, kuruluk ve ağız kokusu hissini artırır. İftar ve sahur arasında iki kez fırçalamak, sahurda bol su içmek ve iftarda uzun süren tatlı tüketimini sınırlamak dengeyi korumaya yardımcı olur.
Zayıflama diyetlerinde sık ve küçük öğünler önerilebiliyor. Beslenme açısından yararlı olan bu düzen, dişler açısından temas sayısını artırır. Bu durumda ara öğünlerde şekersiz seçenekler tercih etmek ve arada su içmek gerekir. Sporcularda ise enerji jelleri, izotonik içecekler ve nefes darlığına bağlı ağız kuruluğu üç riski birleştirir; antrenman sonrası ağzı suyla çalkalamak yararlı olur.
Beslenme düzeninize rağmen sık çürük gelişiyorsa tükürük miktarı, kullanılan ilaçlar ve mevcut dolguların durumu değerlendirilmelidir. Bu konuda çürük tedavisi sayfamıza bakabilir, kontrol için randevu alabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Bütün meyve, lif ve su içerdiği için çiğnenirken tükürük akışını artırır ve genellikle sorun oluşturmaz. Sıkıntı, meyvenin suyunun içilmesinde ve kuru meyvenin sık tüketilmesinde. Meyve suyunda lif yoktur, şeker yoğunlaşmıştır ve asitlik yüksektir. Bütün meyveyi öğünle birlikte tüketmek daha uygundur.
Geçmez. Sakız çiğnemek tükürük akışını artırarak asidin daha çabuk dengelenmesine yardımcı olur, bu yönüyle öğün sonrası yararlıdır. Ancak yapışkan plak tabakasını yüzeyden kaldırmaz. Çene ekleminde ağrı ya da ses varsa uzun süreli sakız çiğnemek şikâyeti artırabilir.
Diş açısından belirgin bir üstünlükleri yok. Her ikisi de bakterilerin kullanabildiği şekerler içerir ve yapışkan oldukları için diş yüzeyinde daha uzun kalırlar. Beslenme açısından tercih edilebilirler, ancak ağızda kalma süreleri nedeniyle öğün arasında sık tüketilmeleri uygun değil.
Şeker teması azaldığında risk belirgin şekilde düşer, ancak sıfırlanmaz. Ekmek, pilav ve bisküvi gibi nişastalı gıdalar da ağızda parçalanarak bakterilerin kullanabileceği şekerlere dönüşür. Ayrıca ağız kuruluğu, plak birikimi ve açık kök yüzeyleri şekerden bağımsız risk oluşturur.
Önce gece düzenini. Uykuya sütle, biberonla ya da meyve suyuyla gitmeyi bitirmek çoğu çocukta en somut farkı yaratır. İkinci adım, sürekli atıştırma yerine belirli ara öğün saatleri koymak. Ayrıntılar için süt dişi çürüğü nasıl önlenir yazımıza bakabilirsiniz.
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır
Yazıdaki bilgiler genel niteliktedir, muayene ve kişiye özel beslenme danışmanlığı yerine geçmez. Ağzınızdaki durumun değerlendirilmesi için muayenehanemize başvurabilirsiniz.
Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; muayene, tanı ve kişiye özel tedavi planının yerine geçmez. Tedavi süresi, uygunluk ve sonuçlar kişiden kişiye değişir. Kesin değerlendirme ağız içi muayene ve gerekli görüntülemeler sonrasında yapılır.